مقاله ای به بهانه نیم قرن تلاش استادبهمن رجبی محقق و نوازنده تنبک ، مصادف با سالروز تولدش

قدر استاد نکو دانستن

 این مقاله در تاریخ 1390/12/7 مصادف با تولد بهمن رجبی، توسط حسین رعنائی نوشته و به مجله هنر موسیقی جهت چاپ ارائه شده است.

به یاد دارم سال 1369 مصادف با شروع کلاس های موسیقی ام کتابی به دستم رسید بعنوان «سنتور و ناظمی» (ارفع اطرائی) که از آن بسیار بهره جستم اما آنچه هیچگاه از ذهن من خارج نشد،مطلبی بود که نویسنده آن شادروان روح ا... خالقی نقل کرده بودند .با این مضمون که « زنده ها را دریابید برای مرده ها وقت بسیار است ».

امروز با توجه به این مطلب و بعنوان کسی که به مدت شش سال افتخار شاگردی استاد «بهمن رجبی» را داشته ام برخود لازم دانستم تا چند سطری در مورد رسالت هنری ایشان بازگو کنم. باشد که بتوانم حق مطلب را در مورد ایشان ادا نمایم.

ساز تنبک در گذشته نه چندان دور به صورت ابتدایی به کار می رفته، تا آنکه این ساز توسط مرحوم حسین تهرانی به همت استاد «ابوالحسن صبا» دگرگون شد و شخصیت گرفت بعد از مرحوم تهرانی نوازندگان بسیاری دنباله روی سبک او بودند که در بین تمامی آنها نام «امیر ناصر افتتاح» به چشم می خورد که همگان بر استادی ایشان در نواختن تنبک تاکید دارند. کسی که بعدها دست تقدیر، شاگردی را به او معرفی کرد که دریافت روزی اسطوره تنبک خواهد شد و او کسی نبود جز «بهمن رجبی».

رجبی فقط ننواخت! بلکه نیم قرن از زندگی خود را وقف شناساندن ساز تنبک نمود

همپای او نوازندگان متعددی ظهور کردند که بسیار زیبا می نواختند. اما مهم این است که: آنان آثار چه کسی را زیبا می نواختند؟... بعنوان استاد، از چه کتابی به شاگردان خود می آموختند؟... مگر نه اینکه به شاگردان خود، کتاب حسین تهرانی و امیر ناصر افتتاح را برای دوره مقدماتی و کتاب بهمن رجبی را برای دوره های ابتدایی، متوسطه، عالی و فوق عالی معرفی می کردند و می کنند!

«قطعه نوازی» در تنبک یکی از شاهکارهای رجبی است که هنوز رازهای آن بر بسیاری از تنبک نوازان پوشیده مانده است. برای توضیح بیشتر باید گفت: در کلیه آثار او این قانون که یک قطعه باید از «تکرار، تنوع، وحدت» برخوردار باشد کاملاً رعایت شده است. حال آنکه تا قبل و بعد از رجبی اغلب نوازندگان تنبک، برای اجرای تکنوازی، میزان های مختلفی را بصورت پی در پی و بدون رعایت به اصول قطعه نوازی می نواختند.

اگر بخواهیم نواخته های آنان را با آثار رجبی مقایسه کنیم؛ می توان گفت که آن نواخته ها همانند شعر «نو» زیبایی خاص خود را دارند آما آثار رجبی همچون شعر حافظ دارای ردیف، قافیه، روح و شور و اصالت ویژه و در یک نگاه کلی عیار بالایی است.

از دید فنی اگر کلیه آثار رجبی آنالیز شود به راحتی می توان متوجه شد که همه از «اصول آهنگ سازی» ویژه ای برخوردار می باشند. بافت بسیار زیبا و متفکرانه قطعات، ابداع حرکات جدید، ساخت قطعه با دو انگشت، سوال جواب دو دست، تجسم ملودی، بسط موتیف به صورت قهقرایی، ریزهای پانزده گانه، واریاسون یک قطعه، گلیساندو، ترجیع بند، استفاده از فرم های موسیقی در همنوازی تنبک، پلی ریتم، کانون، واریانت ریتمیک و بسیاری نکات ارزنده دیگر که بسیار گوش نواز و با تبحر فراوان کنار هم جمع آمده و در پایان مفهومی را به ذهن شنونده متبادر می کند.

«عشق را هست زبانی که نداند عوام               صحبت عام، رها کن که پر از دردسر است»

به غیر از هنر دست رجبی که بر کسی پوشیده نیست گفته های او نیز در عین سادگی و بی پروایی همواره برای شاگردانش هدایت گر و الهام بخش بوده است. برای نمونه یادم هست که پس از اتمام دوره های تنبک نوازی، هنگامی که قصد داشتم قطعه ای بسازم ،هرچه اندیشیدم دریافتم که هیچ حرکت و تکنیکی نیست که او انجام نداده باشد. لذا از انجام این کار ناامید شدم که ناگه این گفته صادقانه ایشان«پاگانی نی، ویلنیست برجسته ایتالیایی، ویلن را از جایی آغاز کرد که همه می گفتند ویلن تمام شده است» به یادم آمد و مرا به تلاش بیشتر واداشت و ثمره آن چاپ چهار جلد کتاب «ریتم آهنگ، پیش آهنگ، ریتم آوا و فنون تنبک نوازی» شد.

از مکتب رجبی هنرمندان بسیاری پا به عرصه موسیقی گذاشتند که به شهادت آثار و تالیفات و اجرای کنسرت های موجود، برجسته ترین نوازندگان تنبک در تهران و شهرستان ها بوده و هستند. در نهایت ، رجبی را در بی پروایی کلام، صاف و صادق بودن او یافتم که بی تردید آن هم از خصایص بزرگان است و به گفته حافظ:

تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس .

حسین رعنائی مولف آثار متعدد در زمینه تنبک و...  گنبدکاووس :  1390          www.3tar.ir