درباره سه تار کمالیان(1297ش-1376ش)

محمد مهدی کمالیان 

 

کمالیان:برای اولین بار صدای سه تار را در رادیو شنیدم . مرحوم عبادی سه تار می زد .صدای ساز خیلی مرا می گرفت ولی نمی دانستم سه تار واقعی چیست.تا اینکه به وسیله برادرم که همکار دکتر گل گلاب (شاعر) بود با جمعی از هنرمندان منجمله علی نقی وزیری  به کوه رفتیم.یک روز آقای وزیری گفت:اینجا که می آییم ،خوبه سه تاری داشته باشیم که قابل حمل ونقل باشد. مرحوم گل گلاب گفت :چشم

یک روز مرحوم گل گلاب نقشه سه تاری روی کاغذ کشیده بود که به منزل ما آورد و با کمک ایشان سه تاری ساختم . این سه تار را که ساختم برای من یک تشویق بود . بعد چند تا سه تار را که نزد آشنایان بود و ایراد داشت گرفتم ، که تعمیر کنم . یک کمی که با سیستم سه تار سازی آشنا شدم ،بعضی سه تار ها را می گرفتم ،صفحه را بر میداشتم ، داخلش را میدیدم واز این کارها...

روزی با مرحوم گل گلاب به منزل استاد ابوالحسن صبا رفتیم . که در حال نواختن بود. فرمودند: این سه تار صدا ندارد. ببریدش!

سه تار را آوردیم منزل صفحه را تراشیدیم چند تا سوراخ هم روی صفحه زدیم.روز بعد صبا گفت باز که این سه تار را آورده اید.بعدگرفت ناخن زد و گفت به به چکار کردید که این سه تار صدایش خوب شده است.آنجا صبا مرا تشویق کرد که هم سه تار بزنم و هم سه تار بسازم از آ ن به بعد سالی دو سه تایی سه تار ساختم.در ساختن کاسه سه تار بیشتر پیرو یک عود ساز عراقی به نام خان بابا عرفاتی ، این تکنیک را فرا گرفتم.

سه تار شاید تنها سازی باشد که استاندارد ندارد. مثل تار و ویلن نیست که یک استاندارد خاص داشته باشد . هر کس که خواسته ، یک سه تاری بسازد یک قالب برای خودش گرفته یا قالب استادان قدیمی را تقلید کرده . حالا یک قدری کوچک و بزرگ کرده. و یا گلابی وار کاسه را درست کرده و یا مدور .

نمونه سه تار های ساخت کمالیان

سه تار از نظر ساخت و تکامل تغییر نکرده ، ولی از نظر صدا مقداری بهتر شده. اما قابل گقت و بحث نیست و جزئی است . شما از ساز صدا می خواهید . ریخت ساز چندان مهم نیست. ثلث صدای سه تار از کاسه و مابقی از صفحه سه تار است.سه تار باید پرده هایش از جنس زه  (روده) باشد که صدای نرمی دارد. حتی پرده های نایلون را اگر به جای زه ببندیم صدا را کر می کند یا  کات کوت ( نخ بخیه) را که جدیدا" می بندند.از نظر استحکام و دوام خوب است ولی صدا را کر می کند و کار زه را انجام نمی دهد.

و اما رنگ کاسه مقاومت ساز را بالا می برد . ضمن اینکه زیبایش هم می کند. سه چهار دست که لاک بزنید. کمک می کند که تمام روزنه ها را پر کند و مقاومت چوب را هم بالا می برد . در رطوبت به این زودی ها باز نمی شود. ولی صفحه را بیشتر از دو دست لاک نمی زنم.

یک سه تار ساختم و سر پنجه را پایین تر از دسته به ارتفاع دو میلیمتر بردم که صدا نرم بشود. و هیچ وقت سیم شل نمی شود. ولی من هیچ وقت فکر نکردم که سر پنجه سه تار را مثل سر پنجه گیتار درست کنم و کارهایی بکنم که ماهیت پنجه سه تار را تغییر یدهم آن می شود .نوعی سنت شکنی که شکل اصلی را تغییر می دهد . مثل درست کردن سرپنجه تو خالی ( طرح سه تار قنبری مهر)

هر کس یک کاری کرده بالاخره تجربه است،شنیدم که بعضی ها الکل روی صفحه سه تار می ریزند و بعد آتش میزنند الکل که تمام  می شود صفحه میسوزد و یک حالت ذغالی پیدا می کند این در حالی است که چوب هنوز خشک نشده و شیره های داخل آن هنوز تر است ولی چون آن را سوزانده اند برای مدت زمان محدود یک سال صدایش خوب است ولی بعدها هم صفحه می افتد و هم صدایش سوخته است.

در مورد ساخت ساز اگر کلاس بگذاریم و تمام سه تار سازها را جمع کنیم و آنچه را که می دانیم بگوییم ،آیا سه تاری خواهند ساخت که مرحوم عشقی می ساخت؟ یا تاری خواهند ساخت که یحیی می ساخت؟در آن کلاس هر کس نکته ای را می گیرد . امکان دارد از آن میان یک نفر مطلب را خوب فهمیده باشد. به این جهت در زمینه ساخت سه تار تا کنون شاگردی نداشته ام .حالا یکی آمده سئوالی کرده و جوابی هم گرفته ، او که اسمش شاگرد نیست .این است که می گویم شاگرد تربیت نکرده ام و هرگز شاگردی نداشتم.

و اما اسم گذاری روی سه تار هایم را از آقا محمدایرانی مجرد یاد گرفتم .اسم گذاشتن روی سازها از زمان ایشان شروع شد. و معمولا اسامی که روی سه تار ها گذاشتم روی حالت صدای آنها بوده و روی موقعیت درونی خودم این اسامی را انتخاب کردم.

                                             *******************

زنده یاد کمالیان ، ادیب و حافظ شناس و رجل فرهنگی و خوشنویس ( در چند رشته ) و عکاس و کارشناس موسیقی بود .و به ویژه او را در ساختن سه تار های نفیس سر آمد همگان می شناسند .قیمت سه تار استاد کمالیان تا مبلغی بالغ بر 30 تا 40 میلیون تومان تقاضا کننده دارد.

استاد مهدی کمالیان ساعت 9/20 دقیقه بامداد روز دوشنبه پنجم خرداد ماه سال 1376 در بیمارستان مهر ، دار فانی را وداع گفت او آخرین حلقه از افرادی بود که بنای فرهنگ و هنر حقیقی را در این سرزمین تا چندین دهه زنده نگه داشته اند . با مرگ وی تاسفی جبران ناپذیر برجای ماند.روحش شاد باد.

 

تحقیق وبرسی توسط وبسایت 3tar.ir از کتاب گفته ها و ناگفته ها خاطرات محمد مهدی کمالیان با گرد آوری و تنظیم بهروز مبصری نشر نی سال1381